Ο ΑΝΑΥΛΟΧΟΣ, ΤΟ ΒΡΑΧΑΣΙ, ΤΟ ΣΙΣΙ ΚΑΙ ΑΛΛΑ ΤΟΠΩΝΥΜΙΑ ΤΟΥ ΧΩΡΙΟΥ ΜΑΣ ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΛΕΥΘΕΡΙΟ ΠΛΑΤΑΚΗ

Εξαιρετική η προσπάθεια απεικόνισης του βουνού από την Γαλλική Σχολή

 και το project "Anavlochos survey".


Ο Ελευθέριος Πλατάκης τον Μάιο του 1983 μας δίνει μια εικόνα του χωριού μας. Και μας δίνει την ερμηνεία για όλες αυτές τις απορίες σχετικά με την ιστορική του διαδρομή αλλά και την ετυμολογική εγκυρότητα των λέξεων που χρησιμοποιούνται ως τοπωνύμια.
Από αυτή του τη δημοσίευση την οποία δημοσιεύουμε αυτούσια, αντλούμε σημαντικές πληροφορίες όπως:
  • Το Βραχάσι στη γενική του Βραχασού
  • Το Σίσι και όχι Σείσι και στη γενική του Σισού
  • Το Σελλινάρι και όχι Σεληνάρι ή Σελινάρι.
  • Ο Αναύλοχος και όχι ο Ανάβλοχος κ.α.
Στο εξής, θα πρέπει να αποδεχθούμε αυτή την προσέγγιση, η οποία είναι η πιο τεκμηριωμένη και να γράφουμε σωστά, παντού, τα τοπωνύμιά μας.
Το Βραχάσι

"Το Βραχάσι είναι κεφαλοχώρι του Απάνω Μεραμπέλλου σε υψόμετρο από 345 μ. (συνοικία Καραπιδιά) έως 420 μ. (συνοικία Ντάμπια).
Η παλαιότερη γνωστή μνεία του τοπωνυμίου είναι του έτους 1391 (βλ. την έκδοση της 'Ελισ. Σάντσκι, 'Επιτομαί των αστικών αποφάσεων και των καταχωρήσεων 1363-1399 του 'Αρχείου του Δούκα της Κρήτης, Βενετία 1976, σελ. 313).
Είναι κτισμένο στις ΝΔ υπώρειες του Κεντουκλά (υψόμ. 605 μ.), ανατολικότερα του οποίου είναι τό ύψωμα' Αναύλοχος (625 μ.) και δυτικότερα το ύψωμα Ρούσο Χαράκι (580 μ.).
Το χωριό αναπτύσσεται αμφιθεατρικά. Το κατώτερο τμήμα είναι κτισμένο επάνω στους σχιστόλιθους της κοιλάδας του Μεραμπέλλου, το μεσαίο στην επαφή σχιστόλιθων - ασβεστόλιθων, και το ανώτερο, επάνω στoυς ασβεστόλιθους.
Ο Αναύλοχος και τα απέναντι από το χωριό υψώματα έχουν πλούσια δασική βλάστηση(κυρίως από πρίνους).
Ας μου επιτραπή να τονίσω ότι τα δάση αυτά έχουν ανάγκη προστασίας (είναι γνωστή ή προπέρσινη πυρκαγιά στον Αναύλοχο) και ότι ή αρμόδια Δασική Υπηρεσία πρέπει να λάβη τα αναγκαία προληπτικά μέτρα αμέσως τώρα. Η κάτω από το χωριό κοιλάδα είναι κατάφυτη κυρίως από ελιές και από ολίγα οπωροφόρα. Στα ανώτερα τμήματα της κοιλάδας υπήρχαν άλλοτε πολλά αμπέλια (για επιτραπέζια σταφύλια και κρασί). Σήμερα απέμειναν ελάχιστα.
Σχεδόν έχουν εξαφανισθεί και οι αμυγδαλιές, ο καρπός των οποίων ήτο άλλοτε βασικό προϊόν για τους Βραχασώτες.
Παλαιότερα το Βραχάσι ήτο έδρα Δήμου με οικισμούς:
το Βραχάσι (1333 κάτοικοι το 1881),
τη Μίλατο (431 κάτοικοι το 1881),
τη Λατσίδα (746 κάτοικοι το 1881)
και τη Μονή του Αγίου Γεωργίου του Βραχασώτη (6 κάτοικοι το 1881).
Σήμερα(1983) είναι έδρα Κοινότητος με οικισμούς: το Βραχάσι, το Λιμάνι του Σισού, το Κάτω Σίσι, το Απάνω Σίσι (η Γεράκι), την 'Αγία Βαρβάρα, τον Καρτσινιανό, τον Πύργο και το Σελλινάρι (Μονή Αγίου Γεωργίου).
Το 1971 το σύνολο των κατοίκων των οικισμών αυτών ήτο 929. Στην απογραφή του 1981 το σύνολο του πληθυσμού ήτο 921 και κατά οικισμούς: Βραχάσι 636, 'Αγία Βαρβάρα 28, 'Απάνω Σίσι 44, Καρτσινιανός 11, Πύργος 8, Σελλινάρι 28, Κάτω Σίσι και Λιμάνι 166.
Το χωριό Βραχάσι αποτελείται από τις συνοικίες: Βαγιά (η), Καραπιδιά (η), Κατσοπρίνι, Κεφαλοβρύσι, Μεσοχωριά (ή,) Νερόλακκος, Ντάμπια (η), Οπίσω Βρύση, Παναγίας Πεζούλα, Παραδείσι, Πρόκι, Ρουσίδια (τα). Ο κάτοικος λέγεται Βραχασώτης (του Σισού Σισώτης).
Στη γενική πτώση λέμε: του Βραχασού (αντί του λόγιου Βραχασίου) και του Σισού (αντί του λόγιου Σισίου).
Υπάρχει και το επώνυμο Βραχασωτάκης, αλλά μόνο σε άλλες περιοχές της Κρήτης και όχι στο ίδιο το Βραχάσι.
Σημειώνουμε ακόμη ότι το τοπωνύμιο, όπου το παγκρήτιο Προσκύνημα του Αγίου Γεωργίου, το λέμε επιτοπίως Σελλινάρι (στο ουδέτερο γένος) και όχι Σεληνάρης (στο αρσενικό γένος) και ότι αυτό δεν έχει καμία σχέση ούτε με το δορυφόρο μας τη Σελήνη, ούτε με το βουνό Σελένα, ούτε με τους σεληνάρηδες, δηλ. τούς σεληνιαζομένους, ούτε με το φυτό σέλινο.
Έδειξα σε άλλες μελέτες μου ότι σχετίζεται με το Σελλί και το νερό. Μελέτη άλλου επιστήμονα, πού δημοσιεύεται αυτό τον καιρό σε κρητικό επιστημονικό περιοδικό, επιβεβαιώνει την άποψη αυτή. 'Αλλά και σε έγγραφα της περιόδου της "Ενετοκρατίας αναφέρεται Σελινάρι, δηλαδή στο ουδέτερο γένος.
Το Βραχάσι βρίσκεται πάνω στην παλαιά εθνική οδό "Ηρακλείου -"Αγίου Νικολάου, 46 χλμ. από το "Ηράκλειο και 21,5 από τον Άγιο Νικόλαο. "Η νέα μεγάλη εθνική αρτηρία περνά κάτω από το χωριό. Ένα στοιχειώδες δίκτυο δρόμων εξυπηρετεί τις αγροτικές ανάγκες του πληθυσμού.
'Εκτός από την Κοινότητα, το Βραχάσι έχει Δημοτικό Σχολείο (και άλλο στο Σίσι), Νηπιαγωγείο, 'Αγροτικό Ιατρείο, Ταχυδρομείο πλήρες, "Υπηρεσία Ο.Τ.Ε. (με 100 τηλεφ. συσκευές στο Βραχάσι και περί τις 40 στην περιφέρεια του Σισού), δύο ενορίες (και άλλη στο Σίσι), τον 'Εκπολιτιστικό Σύλλογο « Αναύλοχος», 'Ελαιουργικό Πιστωτικό Συνεταιρισμό και' Αρδευτικό Συνεταιρισμό (στου Αράπη).
Το κυριότερο προϊόν εξακολουθεί να είναι το λάδι πού παράγεται σε μεγάλες ποσότητες και αποτελεί τον κυριότερο πόρο των κατοίκων. Τα τελευταία χρόνια αναπτύσσεται και ή καλλιέργεια των κηπευτικών και των μποστανικών.
'Ακολουθεί ή σουλτανίνα, πάντως όχι σε σημαντικές ποσότητες. 'Υπάρχουν και ολίγα κτήματα με καλλιέργειες οπωροφόρων. Η κτηνοτροφία μπορεί να κριθή ως σημαντική (περί τις δύο χιλιάδες ζώα). Μικρό μέρος του πληθυσμού εργάζεται σε τουριστικές επιχειρήσεις (στο Σίσι και στα Μάλια), μέσα δε στο Βραχάσι λειτουργεί ικανοποιητικά βιοτεχνία κατασκευής δερμάτινων ειδών.
Άλλοτε πολύ σημαντικό προϊόν (μετά το λάδι) ήσαν τα αμύγδαλα και τα χαρούπια. 'Αλλά οι μεν αμυγδαλιές ξηράθηκαν, οι δε χαρουπιές ξεριζώνονται και γίνονται καυσόξυλα.
Η παραλιακή περιοχή του Σισού παρουσιάζει σήμερα ραγδαία τουριστική ανάπτυξη, πού θα γίνει μεγαλύτερη, αν οι κάτοικοί του φροντίσουν να μη ρυπαίνεται το λιμάνι και ή θάλασσα γενικότερα.
Το 'Απάνω Σίσι έχει χαρακτηρισθεί ως παραδοσιακός οικισμός, το δε Φαράγγι του Χαυγά (στο Σελλινάρι) ως τοπίο ιδιαιτέρου φυσικού κάλλους.
Το άλλοτε ειδυλλιακό αυτό τοπίο εκακοποιήθη βάναυσα από τα μεγάλα οδικά έργα, αλλά και σήμερα διατρέχει άλλους κινδύνους, όπως είναι ή ανεξέλεγκτη βόσκηση, ή ρύπανση με σκουπίδια, απόβλητα και μπάζα, ή ραγδαία ύποβάθμισή του ως βιοτόπου κυρίως αρπακτικών σπάνιων πτηνών, ή αδικαιολόγητη μετονομασία του και άλλα.
Οι μεγάλες χαίνουσες πληγές από τους εκβραχισμούς θα έπρεπε από, χρόνια να είχαν επουλωθεί με την κατάλληλη χλωρίδα, πράγμα όχι πολύ δύσκολο, ως γνωρίζει ή αρμόδια Δασική 'Υπηρεσία.
Το σημαντικότερο σπήλαιο της περιοχής, ο σπήλιος του Περιστερά στον Πύργο, που έχει και σημαντικό αρχαιολογικό ενδιαφέρον, διατρέχει και αυτό άμεσο κίνδυνο ρυπάνσεως.
Από τα σημαντικότερα μνημεία της περιοχής του Βραχασού είναι και ή άλλοτε ακμάζουσα Μονή του Αγίου Γεωργίου του Βραχασώτη.
Είναι κτίσμα του 15-16ου αιώνα, αλλά κοντά του φαίνονται ίχνη παλαιότερης εκκλησίας, πιθανώς της δευτέρας Βυζαντινής περιόδου. Έχει πολύ αξιόλογο ξυλόγλυπτο τέμπλο, χρονολογούμενο τον περασμένο αιώνα. Το σημαντικό είναι ότι πριν από ολίγα χρόνια αποκαλύφθηκαν σημαντικές τοιχογραφίες στο βόρειο κλίτος (του Αγίου Γεωργίου), οι οποίες περιμένουν τον καθαρισμό και τη συντήρηση των. Ευτυχώς τα τελευταία χρόνια έγιναν τα απαραίτητα έργα συντηρήσεως του, σημαντικού αυτού κτίσματος.
Εκρίναμε απαραίτητο να παραθέσουμε τα παραπάνω ολίγα στοιχεία για το Βραχάσι και την περιοχή του πριν επιχειρήσουμε να αναφερθούμε στην ετυμολογία του.
Περισσότερες πληροφορίες και αρκετή βιβλιογραφία μπορεί να βρει ο αναγνώστης σε μελέτη μου, που εδημοσιεύθη στα τεύχη 11 και 12 του 1972 του περιοδικού «Αμάλθεια».
Προβληματική εξακολουθεί να είναι η ετυμολογία του τοπωνυμίου Βραχάσι. 'Ο αείμνηστος καθηγητής Κ. Άμαντος (περιοδ. Λαογραφία, τόμος Ζ', 1923, σελ. 342 και Επετηρ. Εταιρ. Κρητικών Σπουδών, τόμος Γ', 1940, σελ. 225), ερμηνεύει το τοπωνύμιο ως υποκοριστικό της λέξεως βράχος, κατά τα ανάλογα κρημνάσι - κρημνός, κοράσι -κόρη κ.ά.
Είναι βέβαια κτισμένο το χωριό στις υπώρειες πελωρίων βράχων, αλλά διερωτάται κανένας, αν αυτό το γεγονός εστάθη ικανό να δώση το όνομα στο τοπωνύμιο.
Πλήθος άλλων χωριών της Κρήτης παρουσιάζουν το ίδιο (η και εντονότερο) χαρακτηριστικό και δεν ωνομάσθησαν έτσι.
Ο καθηγητής κ. Νικ. Β. Τωμαδάκης (Βυζαντινά και μεταβυζαντινά..., τεύχος Β', εν Αθήναις 1978, σελ. 372), γράφει: «Κατά ταύτα και το Βραχάσι. ...οφείλει το όνομά του εις ποτέ κατά την α' βυζαντινή περίοδον πιθανότατα, υπάρξαντα ναόν του οσίου Βραχησίου του Πέρσου, ο οποίος εις την λαϊκήν γλώσσαν μετεποιήθη εις Βαραχάσην, όθεν ηδύνατο το χωρίον να εξενεχθη και ως ουδέτερον, άσχετον όλως προς τους εκεί και πανταχού της Κρήτης βράχους, αις είκαζον οί προ ήμων. ..».
Την άποψη αυτή του Κ. Τωμαδάκη ενισχύει έγγραφο του 1576 που δημοσιεύει τώρα στο 14-15 τεύχος του περιοδικού) «Κρητολογία» (σελ. 57-75) ό καθηγητής Κ. Θεοχ. Δετοράκης.
Στο έγγραφο αυτό αναφέρεται: «... μοναστηρίου 'Αγίου Γεωργίου το) Βραχάση. ..», υπό την προϋπόθεση ότι ή γενική του Βραχάση (στο αρσ. γένος) είναι πραγματική και δεν είναι: το Βραχάσι, το) Βραχάσι (αντί Βραχασού).
Κατά τον Κ. Δετοράκη θα είχαμε: Άγιος Βαραχήσιος (Βαραχάσης) - Βραχάσης, από όπου το νεότερο ουδέτερο Βραχάσι. Αλλά την εκδοχή αυτή εξασθενίζει (άλλη περικοπή του ίδιου εγγράφου, όπου διαβάζουμε: «.. .του Αγίου Γεωργίου εις τό Βραχάσι. ..», ενώ σε (άλλα έγγραφα της ίδιας μελέτης αναφέρεται: «. ..του Αγίου Γεωργίου του Βραχασώτη...».
Πάντως ή (άποψη του κ. Τωμαδάκη, συνδυαζομένη με τη γνώμη του Κ.Δετοράκη, είναι πολύ σημαντική, γιατί δίδει τη βάση για περαιτέρω έρευνα του θέματος.
Έτσι π.χ. μπορούμε να σκεφθούμε μήπως το τοπωνύμιο Βραχάσι προήλθε από επώνυμο Βραχάσης (ό). Σε τέτοια περίπτωση πρέπει να ερευνηθή, αν πριν, από το 1391 (κατά το οποίο έχουμε την παλαιότερη γνωστή μνεία του τοπωνυμίου) υπήρχε το επώνυμο Βραχάσης (ή παρόμοιο), και τι εσήμαινε τούτο. Το φαινόμενο δεν είναι σπάνιο, να προέλθη δηλαδή τοπωνύμιο από επώνυμο ή και από βαπτιστικό όνομα. Νομίζω ότι ανάλογα είναι τα: Αρκάδι ('Αρκάδιος, Αρκάδης), Αρώνι (Αρώνης), 'Αστέρι ('Αστέριος, Αστέρης), Διονύσι(Διονύσιος, Διονύσης), Ζουρίδι (Ζουρίδης), Καμπάνι (Καμπάνης) και πολλά άλλα. Διατυπώνω αυτή τη γνώμη, την οποία και θέτω υπό τον έλεγχο των ειδικών.
Τελειώνοντας θέλω να σημειώσω (επειδή τακτικά ασχολούμαι με κρητικά τοπωνύμια), ότι το θέμα της ετυμολογίας τοπωνυμίων είναι (σε πλείστες περιπτώσεις) εξαιρετικά δύσκολη υπόθεση και ότι πολλές φορές ένα τυχαίο εύρημα (και από τον πιο απλό άνθρωπο) μπορεί να δώση τη σωστή λύση."

Δημοφιλείς αναρτήσεις τις τελευταίες 30 ημέρες

Διασχίζοντας το Φαράγγι στο Σελλινάρι στις αρχές του 20ου αιώνα...

"Τούτο τον κόσμο εμάθαμε"... λέει ο Γ. Κυβερνήτης

Ψήφισμα Βραχασωτών για το κλείσιμο των Γραφείων της Δημοτικής Κοινότητας

Συνέντευξη του Μανόλη Γιανναδάκη στο ΝΟΣΤΙΜΟΝ ΗΜΑΡ για την έκθεση χαρακτικής που ανοίγει σήμερα 4 Αυγούστου 2017 στο Βραχάσι με θέμα τον Ερωτόκριτο

O Γιώργης Ξυράφης στο Σίσι φτιάχνει μοναδικά μουσικά όργανα παραδοσιακής μουσικής!!!

Βραχασώτικες Ιστορίες: Η δημοσκόπηση του "χασαπόχαρτου" του ...Αρισμαρή!

Σπύρος Σουλαδάκης: Ένας πιανίστας με καταγωγή από το Βραχάσι

Ο ΑΓΙΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ Ο ΒΡΑΧΑΣΩΤΗΣ

Προσομοίωση του Μινωικού Παλατιού στο Κεφάλι του Μπούφου και της ευρύτερης περιοχής κατά την εποχή του χαλκού!!!