Ιωάννης Κ. Σφακιανάκης 1848-1924: Σκιαγραφία ενός σπουδαίου γιατρού και πολιτικού της Κρήτης

Του
Δημήτρη Ξυριτάκη*



Iωάννης Κ. Σφακιανάκης


Ο Ιωάννης Κωνσταντίνου Σφακιανάκης υπήρξε ένας κορυφαίος πολιτικός της Κρήτης στην πιο λαμπρή περίοδο της νεότερης ιστορίας της (1866-1913) με πρωταγωνιστική συμμετοχή στις επαναστάσεις της εποχής του, στη θεσμική συγκρότηση ης Κρητικής Πολιτείας και στην Ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα.
Ισχύει όμως δυστυχώς και γι αυτόν, αυτό που διαπιστώσαμε παρουσιάζοντας και τους άλλους πρωταγωνιστές της ίδιας περιόδου με εξαίρεση τον Ελευθέριο Βενιζέλο, για τον οποίο η μνήμη διατηρείται ακέραιη και δίκαιη: ο Ιωάννης Σφακιανάκης είναι και αυτός ένας λησμονημένος. Ας τον θυμηθούμε λοιπόν με λίγα λόγια.

1. Η γέννηση και η ανατροφή του


 Ο Ιωάννης Σφακιανάκης γεννήθηκε το 1848 στην κωμόπολη Βραχάσι του Μεραμβέλλου. Η κωμόπολη αυτή, που αριθμούσε τότε γύρω στους 1500 κατοίκους, είναι κτισμένη στις πλαγιές του Ανάβλοχου σε θέση και υψόμετρο τέτοια ώστε να ελέγχει το πέρασμα από το Νομό Ηρακλείου προς το Λασίθι.

Ο πατέρας του Ι. Σφακιανάκη
Κ. Σφακιανάκης


Ήταν λοιπόν αναμενόμενο ότι και μόνο εξ αιτίας της στρατηγικής θέσης της η κωμόπολη αυτή θα έπαιζε σημαντικό ρόλο στις κρητικές επαναστάσεις του 19ου αιώνα. Πολύ περισσότερο μάλιστα αφού ο αέρας της ελευθερίας, που φύσαγε και εξακολουθεί να φυσά από πάντα στη φιλοπρόοδη βραχασώτικη κοινωνία, διαμόρφωσε μια παράδοση αγώνων που ενέπνευσαν γενιές επαναστατών, όπως υπήρξε η οικογένεια μέσα στην οποία είχε την τύχη να γεννηθεί ο Ιωάννης Σφακιανάκης.

Πατέρας του Ι. Σφακιανάκη ήταν ο Κωνσταντίνος Σφακιανάκης, που γεννήθηκε το 1824 στο Βραχάσι. Αναδείχθηκε γρήγορα σε έναν από τους σημαντικότερους ηγέτες της κρητικής επανάστασης. Χάρη στη γενναιότητα, την τόλμη και τις στρατιωτικές του ικανότητες ανακηρύχθηκε Γενικός Διοικητής των έξι ανατολικών επαρχιών της Κρήτης. Κατά την επανάσταση του 1866 έδωσε πολλές μάχες χωρίς ποτέ να ηττηθεί. Μετά την αποτυχία της επανάστασης, και, αφού ο ένας μετά τον άλλον οι ηγέτες της αναγκάζονταν να παραδοθούν, ο Κων/νος Σφακιανάκης αρνήθηκε να καταθέσει τα όπλα. Τελικά όμως συνθηκολόγησε ύστερα από την δελεαστική πρόταση του Αδοσίδη πασά της Νεάπολης να κρατήσουν αυτός και οι άνδρες του τα όπλα τους. Πέθανε στο Βραχάσι το 1890.
Διόλου ευκαταφρόνητη είναι η επαναστατική και πολιτική δράση ενός άλλου γιου του Κωνσταντίνου Σφακιανάκη, του Μιχαήλ, που γεννήθηκε το 1858 στο Βραχάσι και σπούδασε νομικά στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας. Κατά την τελευταία και νικηφόρα επανάσταση του 1896-98 ο Μιχαήλ Σφακιανάκης ανακηρύχθηκε σε Πρόεδρο της Επαναστατικής Επιτροπής Μεραμβέλλου. Ο λαός της περιοχής τον τίμησε εκλέγοντάς τον βουλευτή πολλές φορές στην κρητική βουλή και, μετά την Ένωση, στην ελληνική. Αξιοσημείωτη υπήρξε η δράση του στους Βαλκανικούς Πολέμους, όπου έλαβε μέρος ως διοικητής ενός εθελοντικού σώματος προσκόπων από κρητικούς αντάρτες, που πολέμησαν στην περιοχή του Μετσόβου.
Από την μικρή του ηλικία ο Ιωάννης Σφακιανάκης έδειξε αξιόλογη προτίμηση στα γράμματα και τη γνώση, πράγμα που έκανε τον φιλοπρόοδο πατέρα του να του εξασφαλίσει την μεγαλύτερη δυνατή μόρφωση κατά τις δυνατότητες της εποχής. Στο Βραχάσι έλαβε τη στοιχειώδη μόρφωση (κολυβογράμματα) και, αργότερα στο Ηράκλειο, τμήμα της γυμνασιακής, για την ολοκλήρωση της οποίας στάλθηκε στη Σύρο, όπου λειτουργούσε πλήρες γυμνάσιο. Μετά γράφτηκε στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών απʼ όπου αποφοίτησε με άριστα λαμβάνοντας τον τίτλο του διδάκτορα της Ιατρικής. Με παρότρυνση των καθηγητών του και με τη γενναία χρηματοδότηση του πατέρα του μετέβη στη Βιέννη για μεταπτυχιακές σπουδές ώστε να καταστεί τέλειος κάτοχος των μεθόδων της ιατρικής, την οποία τόσον κοινωφελώς άσκησε σε όλη τη διάρκεια της ζωής του, εντονότερα όμως μετά την πρόωρη αποχώρησή του από την πολιτική.
Μετά την επάνοδό του από τη Βιέννη ο Ιωάννης Σφακιανάκης εγκαταστάθηκε στο Ηράκλειο όπου νυμφεύθηκε τη Μαρία Καλοκαιρινού, θυγατέρα του γνωστού μεγαλέμπορου του Ηρακλείου, Μίνωα.

2. Η επαναστατική του δράση

Αν και λαβε μέρος σε όλες τις κρητικές επαναστάσεις του καιρού του ακόμα και σʼ εκείνη του 1866, μολονότι 18ετής, και :πολέμησε τους τούρκους με το ντουφέκι στο χέρι, διαμόρφωσε πολύ ενωρίς την άποψη ότι η ελευθερία και η εθνική αποκατάσταση της Κρήτης δεν θα μπορούσαν να κερδηθούν μόνο με τα όπλα. Χάρη στην εξαίρετη και σπάνια για τα δεδομένα της εποχής παιδεία και τη γλωσσομάθειά του, ο Ιωάννης Σφακιανάκης μπόρεσε να κατανοήσει σε βάθος τη διεθνή διάσταση του Κρητικού Ζητήματος, ως ενός προβλήματος, που, για την λύση του, θα έπρεπε εκτός από τα όπλα του πολέμου να χρησιμοποιηθούν και τα όπλα της διπλωματίας και της καλλιέργειας χρήσιμων σχέσεων με τους εκπροσώπους των τεσσάρων Προστάτιδων Δυνάμεων. Αυτήν του τη θεώρηση του Κρητικού Ζητήματος ως ενός διπλωματικού στοιχήματος μπόρεσε να εφαρμόσει στην πράξη, όταν ηγήθηκε της ελληνικής διπλωματικής αποστολής στις πολυήμερες διαπραγματεύσεις που οδήγησαν στη Συνθήκη της Χαλέπας.

3. Η Συνθήκη της Χαλέπας

Μετά τη λήξη του Βʼ Ρωσοτουρκικού πολέμου, που έληξε με νίκη των Ρώσων, συνήλθε στο Βερολίνο (από 13/6 έως 13/7/1978) διεθνές συνέδριο με έργο την αναθεώρηση της Συνθήκης του Αγίου Στεφάνου. Λίγο πριν την έναρξή του η Παγκρήτια Επαναστατική Συνέλευση υπό την προεδρία του Αντωνίου Μιχελιδάκη αποφάσισε να αποστείλει Υπόμνημα προς το Συνέδριο ζητώντας την απελευθέρωση της Κρήτης και την Ένωσή της με την Ελλάδα. Αποφασίστηκε επίσης να αποσταλεί ομάδα Κρητών πολιτικών με επικεφαλής τον Ι. Κ. Σφακιανάκη προκειμένου να λάβουν μέρος στις εργασίες του. Η ελληνική κυβέρνηση όμως ματαίωσε τη μετάβασή τους στο Βερολίνο επειδή εσφαλμένα θεώρησε ότι εξέφραζαν τη λύση της Ηγεμονίας και όχι της Ένωσης.
Το αποτέλεσμα της υποβολής του Υπομνήματος αυτού δεν ήταν ευκαταφρόνητο: Η Συνθήκη του Βερολίνου στο άρθρο 23 διέλαβε τα εξής για την Κρήτη: «Η Υψηλή Πύλη υποχρεούται να εφαρμόση αυστηρώς εις την νήσον Κρήτην τον Οργανικόν Κανονισμόν του 1868 μετά των τροποποιήσεων όσαι ήθελον κριθεί αναγκαίαι» Παρά την φειδωλή της διατύπωση, η απόφαση αυτή υπήρξε σημαντικότατη για την προώθηση του Κρητικού Ζητήματος, γιατί, όπως θα φανεί στη συνέχεια, η Υψηλή Πύλη αναγκάσθηκε να συρθεί σε μια ταπεινωτική γιʼ αυτήν διαπραγμάτευση, που έλαβε χώρα τον Οκτώβριο του 1878 στη Χαλέπα των Χανίων και έμεινε στην ιστορία ως η Συνθήκη της Χαλέπας.
Η Συνθήκη της Χαλέπας αποτελεί σημαντικό ορόσημο στην κρητική ιστορία, γιατί θέτει τις βάσεις ενός καθεστώτος ημιαυτονομίας, που προώθησε αποφασιστικά την υπόθεση της απελευθέρωσης της Κρήτης. Σύμφωνα με τη Σύμβαση αυτή οι Τούρκοι υποχρεώθηκαν να δεχθούν ότι ο Γενικός Διοικητής της Νήσου μπορεί να είναι και χριστιανός. Σε περίπτωση όμως που δεν είναι χριστιανός, υποχρεούται να έχει ως σύμβουλο ένα χριστιανό. Ως πρώτος τέτοιος διοικητής ορίστηκε ο χριστιανός Αλέξανδρος Καραθεοδωρής για λίγους μήνες και αμέσως μετά ο Ιωάννης Φωτιάδης, επίσης χριστιανός, που διοίκησε την Κρήτη μέχρι το 1885. Επίσης υπερδιπλασιάστηκαν οι έδρες των χριστιανών στη Γενική των Κρητών Συνέλευση, όπως ονομάστηκε η κρητική βουλή κατά την περίοδο της ημιαυτονομίας. Η επιτυχία της διαπραγμάτευσης αυτής οφείλεται κατά κύριο λόγο στον τριακονταετή τότε Ιωάννη Σφακιανάκη.

4. Η πολιτική δράση του

Από τότε το όνομά του ακουγόταν σε όλη την Κρήτη και πέραν αυτής ως ενός ανατέλλοντα πολιτικού αστέρα. Η έμπρακτη δε αναγνώριση της πολιτικής του αξίας συντελέστηκε με τον πιο απτό τρόπο το 1897, όταν οι εντάσεις ανάμεσα στους ηγέτες της κρητικής επανάστασης έφτασαν σε τραγικό αδιέξοδο. Πιο συγκεκριμένα: Το 1897 η Γενική Συνέλευση των Κρητών είχε περιέλθει σε κατάσταση διάλυσης λόγω των μεγάλων αντιθέσεων ανάμεσα στους ηγέτες της κρητικής επανάστασης. Η οξύτητα μεταξύ τους είχε φτάσει σε τέτοιο σημείο ώστε να κινδυνεύσει η ζωή του Ελευθερίου Βενιζέλου στις Αρχάνες κατά τη διάρκεια της Συνέλευσης τον Αύγουστο του 1897. Έτσι προέκυψε η ανάγκη αναζήτησης ενός προσώπου που θα ετίθετο υπεράνω των διαφωνιών. Εκφραστής της ιδέας αυτής ήταν ο ίδιος ο Πρόεδρος της Συνέλευσης αυτής Ελευθέριος Βενιζέλος, που κάλεσε τον ευρισκόμενο τότε στην Αθήνα Ιωάννη Σφακιανάκη να «κατέλθει εις Κρήτην το ταχύτερον ίνα αναλάβη την διεύθυνσιν των εργασιών της μελλούσης να ανασυσταθεί Συνελεύσεως». Ο Ιωάννης Σφακιανάκης δέχθηκε και έλαβε μέρος στις εργασίες της Γενικής Συνέλευσης που συνήλθε στο Μελιδόνι Μυλοποτάμου στις Ι6 Οκτωβρίου 1897. Στη Συνέλευση αυτή και οι 88 πληρεξούσιοι τον ψήφισαν με ενθουσιασμό για πρόεδρό τους. Χαρακτηριστικά είναι τα λόγια με τα οποία ο απερχόμενος πρόεδρος Ελευθέρως Βενιζέλος ανήγγειλε το αποτέλεσμα της εκλογής του: «Αγγέλλων, το αποτέλεσμα τούτο νομίζω, κύριοι πληρεξούσιοι, ότι εκπροσωπώ το φρόνημά σας χαιρετίζων ευφροσύνως την ανάδειζιν του νέου προέδρου. Η αυτή ομοφροσύνη πέποιθα ότι θέλει διέπει του λοιπού και πάσας τας αποφάσεις ημών τας αφορώσας το εκκρεμές ζήτημα της πατρίδος μας...»
Ο Ιωάννης Σφακιανάκης τότε παραλαμβάνοντας από τον προκάτοχό του (Ελευθέριο Βενιζέλο) την προεδρία της Συνέλευσης είπε μεταξύ άλλων τα εξής:
«Δέν επιθυμώ δια των λόγων μου να εξασθενήσω την εντύπωσιν την παρασχεθείσαν εκ των ωραίων λόγων του τέως κυρίου Προέδρου. Εν τούτοις είμαι υποχρεωμένος να ευχαριστήσω την Συνέλευσιν, δια την τιμήν, μεθ ής μας περιέβαλε και να εξάρω ως ο προκάτοχός μου την ομοφροσύνην και επιβολήν μεθʼ ης ήρξατο η παρούσα συνεδρία. Ένεκα σωματικού ελαττώματος της μυωπίας μου, μου είναι δύσκολον να διευθύνω πολυμελές σωματείον και εκ τούτου προσωπικώς θα επεθύμουν να απαλλαχθώ του κόπου της διευθύνσεως των εργασιών της Συνελεύσεως. Αλλʼ η ικανότης των συναδέλφων και ημετέρα προθυμία και συνδρομή θα με διευκολύνωσι εις τούτο. Εις τον αγώνα θα εύρωμεν δυσχερείας και ενδεχόμενον νʼ απαντήσωμεν εμπόδια και ίσως και κρημνούς, αλλά ο αγών μας είναι δίκαιος και αμυνόμενοι υπέρ αυτού εν ευσταθεία και ομοφωνία θʼ αποκτήσωμεν τα επισήμως υπεσχημένα. Συμμεριζόμενος όθεν την αισιοδοξίαν του κ. Βενιζέλου επικαλούμαι την βοήθειαν του Θεού εις ευόδωσιν του αγώνος μας.»
Οι πρακτικογράφοι της Συνέλευσης στο σημείο αυτό της αγόρευσής του σημειώνουν ότι όλοι οι πληρεξούσιοι όρθιοι κάλυψαν τα τελευταία του λόγια με παταγώδη χειροκροτήματα.

5. Ο πρώτος πρωθυπουργός της Κρήτης

Η Συνέλευση υπό την προεδρία του πήρε πολλές αποφάσεις σχετικά με την έδρα της Συνέλευσης, τη σημαία του κρητικού κράτους κ.λπ. Σημαντικότερη όμως από όλες είναι η ακόλουθη: Στις 16 Ιουλίου 1898 η Συνέλευση αποφάσισε να συγκροτήσει εξαμελή Εκτελεστική Επιτροπή προκειμένου να αντιμετωπισθεί το κενό εξουσίας, που άρχισε ήδη να διαφαίνεται στον ορίζοντα, με τον επικείμενο τερματισμό της τουρκικής κατοχής. Πρόεδρος της Εκτελεστικής Επιτροπής ορίστηκε ο Ιωάννης Σφακιανάκης ενώ τις υπόλοιπες πέντε θέσεις κατέλαβαν οι Ελευθέριος Βενιζέλος, Γεώργιος Μυλονογιάννης, Αντώνιος Χατζηδάκης — Νίβας, Εμμανουήλ Ζαχαράκης και Νικόλαος Γιαμαλάκης.
Η Εκτελεστική αυτή Επιτροπή έπαιξε ουσιαστικά το ρόλο της κυβέρνησης του κρητικού λαού από το καλοκαίρι του 1898 μέχρι το Δεκέμβριο του ίδιου έτους, οπότε ήλθε και εγκαταστάθηκε στα Χανιά ο πρίγκηπας Γεώργιος ως ʽΥπατος Αρμοστής της Κρητικής Πολιτείας. Δικαιολογημένα λοιπόν πέρασε στη συνείδηση του κρητικού λαού ο Ιωάννης Σφακιανάκης ως ο πρώτος πρωθυπουργός της ελεύθερης Κρήτης. Τ
ην εντύπωση αυτή αποδίδουν θαυμάσια οι λιθογραφίες και οι καρτ ποστάλ της εποχής. Σε μια από αυτές ο Ιωάννης Σφακιανάκης εικονίζεται να κάθεται στο μέσο της κυβέρνησής του έχοντας στα δεξιά του τον Ελευθέριο Βενιζέλο.

Το αποκορύφωμα της πολιτικής δράσης του Ιωάννη Σφακιανάκη συμπίπτει χρονικά με τη σημαντικότερη στιγμή της νεότερης ιστορίας της Κρήτης, τη στιγμή δηλαδή κατά την οποία το μαρτυρικό νησί λυτρώνεται από τον τουρκικό ζυγό και επιχειρεί να συνεχίσει την πορεία του ως αυτόνομο σύγχρονο κράτος. Τα γεγονότα που διέγραψαν την νέα πορεία της Κρήτης είναι γνωστά. Ο τουρκικός στρατός αναγκάστηκε υπό την πίεση των Προστάτιδων Δυνάμεων να εγκαταλείψει το νησί (3 Νοεμβρίου 1898). Χρειάστηκε βέβαια να καταβληθεί βαρύ τίμημα για την αλλαγή αυτή:
Η σφαγή εκατοντάδων Ηρακλειωτών, 17 Άγγλων στρατιωτών και του υποπρόξενου της Αγγλίας Λυσίμαχου Καλοκαιρινού (25 Αυγούστου 1898). Από εκεί και έπειτα οι εξελίξεις έτρεξαν ραγδαίες. Οι Προστάτιδες Δυνάμεις (Αγγλία, Γαλλία, Ιταλία και Ρωσία) συμφώνησαν επιτέλους να παραχωρήσουν πλήρη αυτονομία στο νησί υπό την ηγεμονία του δευτερότοκου γιου του Βασιλιά της Ελλάδας πρίγκηπα Γεώργιου, ο οποίος θα ασκούσε την εξουσία ως εντολοδόχος τους.
Ο νέος ηγεμόνας ήλθε στην Κρήτη στις 9/12/1898 και έγινε δεκτός με μεγάλο ενθουσιασμό. Με ανάλογα αισθήματα υποδέχθηκε τον πρίγκηπα και την επικείμενη πολιτειακή μεταβολή η Εκτελεστική Επιτροπή και ο Πρόεδρός της Ιωάννης Σφακιανάκης. Ο τελευταίος ήδη από τις 5 Νοεμβρίου 1898 με προκήρυξή του προς τους χριστιανούς κατοίκους της Κρήτης θέλησε να προετοιμάσει τον κρητικό λαό για τις ευθύνες που θα όφειλαν όλοι να αναλάβουν προκειμένου να επιτύχει το νέο καθεστώς .Κάλεσε λοιπόν τους κατοίκους να παραδώσουν τα όπλα τους στη νέα εξουσία και να λησμονήσουν τις μεταξύ τους έχθρες και την αλληλοκτονία.

6. Πρόεδρος της πρώτης Συντακτικής Συνέλευσης
Η πρώτη απόφαση που πήρε ο Αρμοστής πρίγκηπας Γεώργιος μετά την εγκατάστασή του στο νεόκοπο κρητικό κράτος ήταν να θέσει σε κίνηση τη διαδικασία για την ψήφιση του πρώτου Κρητικού Συντάγματος. Με διάταγμά του, που δημοσιεύθηκε στο υπʼ αρ. Ι φύλλο της Επισήμου Εφημερίδος της Κρητικής Πολιτείας, διορίστηκε Ι6μελής επιτροπή αποτελούμενη από τους επιφανέστερους Κρήτες πολιτικούς, στους οποίους έδωσε την εντολή να καταρτίσουν σχέδιο Συντάγματος, το οποίο στη συνέχεια θα ετίθετο υπόψη της μέλλουσας να συγκροτηθεί πρώτης Συντακτικής Συνέλευσης.
Την Προεδρία της επιτροπής αυτής ανέθεσε στο πρόσωπο εκείνο, που περισσότερο από κάθε άλλον πολιτικό διέθετε το κύρος και την πείρα για να φέρει σε γρήγορο και αίσιο πέρας μια τόσο δύσκολη αποστολή: Τον Ιωάννη Σφακιανάκη. Τα υπόλοιπα μέλη της Επιτροπής ήταν τα εξής: Ελευθέριος Βενιζέλος, Κωνσταντίνος Φούμης, Μίνως Ησυχάκης, Μεχμέτ Πετεινάκης, Νεσίμ Φουρφουράκης, Μανούσος Κούνδουρος, Χαράλαμπος Πωλογιώργης, Φραντζής Φραντζεσκάκης, Εμμανουήλ Ζαχαράκης, Στυλιανός Φωτάκης, Αλής Βεισάκης, Αντώνιος Χατζηδάκης, Δαυίδ Ξανθουδίδης, Χασάν Σκυλιανάκης και Νικόλαος Γιαμαλάκης. Η Επιτροπή, με τη συνεχή παρότρυνση του άξιου προέδρου της, επιδόθηκε στο έργο της με καταπληκτική ταχύτητα και σοβαρότητα ώστε να καταρτίσει σχέδιο συντάγματος στο εκπληκτικό διάστημα του ενός μήνα, από 31/12/1898 μέχρι 29/1/1899. Όπως προκύπτει από τα πλήρη στενογραφημένα πρακτικά των συνεδριάσεων της Επιτροπής σχεδίου, που φυλάσσονται στο Ιστορικό Αρχείο Κρήτης, η Ι6μελής Επιτροπή πραγματοποίησε 24 πολύωρες συνεδριάσεις στη διάρκεια των οποίων γινόταν εξαντλητική συζήτηση των άρθρων του σχεδίου συντάγματος. Στις συζητήσεις αυτές θέλησε να παρέμβει, υποβάλλοντας προτάσεις, ο Αρμοστής πρίγκηπας Γεώργιος. Η Επιτροπή ωστόσο, καθοδηγούμενη σθεναρά από τον συνετό πρόεδρό της, δεν παρέλειπε να απορρίπτει προτάσεις του που ήταν αντίθετες με την άποψή της. Ιδού ένα παράδειγμα: Σε μια από τις συζητήσεις της Επιτροπής, που αφορούσε τον τρόπο λειτουργίας του τύπου, ο πρίγκηπας υπέβαλε γραπτή πρόταση ζητώντας να απαγορευτεί με συνταγματική διάταξη η εισαγωγή ξένων εφημερίδων «εμπεριεχουσών δημοσιεύματα επιβλαβή εις τα συμφέροντα της πολιτείας» Τα μέλη όμως της Επιτροπής, διαβλέποντας τους κινδύνους που θα περιέκλειε μια τέτοια ανελεύθερη και δυσφημιστική για την κρητική πολιτεία διάταξη, απέκρουσαν την ηγεμονική πρόταση με την ακόλουθη αιτιολογία: «Η επιτροπεία φρονεί ότι το ημέτερον Σύνταγμα σκοπόν έχει να κανονίσει τα αφορώντα την Κρητικήν Πολιτείαν. Δεν κρίνει δε αναγκαίον να τεθώσι εν αυτώ και αι διατάξεις αι αφορώσαι τα μέτρα τα οποία η ημετέρα Πολιτεία θα δικαιούται να λαμβάνη δια παν ό,τι γενόμενον εν τη αλλοδαπή ήθελε θεωρήση επιβλαβές δια τα συμφέροντα της.».
Μετά την κατάρτιση του σχεδίου συντάγματος επακολούθησε η διενέργεια εκλογών για την εκλογή των μελών της πρώτης Συντακτικής Συνέλευσης, ο αριθμός των οποίων είχε καθορισθεί με ηγεμονικό διάταγμα της 9 Ιανουαρίου 1899. Οι εκλογές έγιναν στις 24 Ιανουαρίου 1899 σε κλίμα απόλυτης ηρεμίας με αποτέλεσμα την εκλογή 138 χριστιανών και 50 μουσουλμάνων πληρεξουσίων. Ο Ιωάννης Σφακιανάκης εκλέχθηκε πρώτος σε δύο εκλογικές περιφέρειες, το Ηράκλειο και το Μεραμβέλλο. Το Μεραμβέλλο επίσης εξέλεξε πληρεξούσιο και τον αδελφό του Μιχαήλ. Έτσι ο Ιωάννης Σφακιανάκης προτίμησε να επιλέξει την έδρα του Ηρακλείου, μαζί με τους Αντώνιο Μιχελιδάκη, Αντώνιο Χατζηδάκη, Ιωάννη Βογιατζάκη, Εμμανουήλ Καστρινογιαννάκη και Γεώργιο Μαρκατάτο.
Η πρώτη Συντακτική Συνέλευση των Κρητών συνήλθε για πρώτη φορά στις 8/2/1899 και ασχολήθηκε με την εκλογή του Προεδρείου της και την ψήφιση του κανονισμού εργασιών της. Πρόεδρος της Συνέλευσης φυσικά εκλέχθηκε ο βουλευτής Ηρακλείου Ιωάννης Σφακιανάκης . Η Συνέλευση επιδόθηκε με ταχύτητα στο έργο της, το οποίο περάτωσε στις 15/4/1899, ύστερα από 26 πολύωρες και καρποφόρες συνεδριάσεις.
Αξιομνημόνευτη είναι η δήλωση με την οποία ο Ιωάννης Σφακιανάκης, ως πρόεδρος της Συντακτικής Συνέλευσης, παρέδωσε στον πρίκγηπα Γεώργιο το ψηφισμένο πια Σύνταγμα της Κρητικής Πολιτείας, προκειμένου να επακολουθήσει η τυπική του επικύρωση. Η δήλωση αυτή, το πλήρες κείμενο της οποίας παρατίθεται παρακάτω, είναι άκρως διαφωτιστική για τις λειτουργικές αδυναμίες του κειμένου αλλά και για τις συνέπειες που είχαν αυτές στην πορεία των κρητικών πραγμάτων:

Η δήλωσή του

«. . . και οι εκπονήσαντες το αρχικόν σχέδιον και οι ψηφίσαντες το οριστικόν κείμενον πληρεξούσιοι του Κρητικού λαού, αποβλέψαντες εις την ιδέαν, την η Υμετέρα Βασιλική Υψηλότης εκπροσωπεί δεν εδίστασαν να συγκεντρώσουν εις χείρας Αυτής εξουσίαν μικρόν υπολοιπομένην της απεριορίστου. Η Υμετέρα Βασιλική Υψηλότης θα εκτιμήση ορθώς την σημασίαν του γεγονότος τούτου, όταν αναλογισθή μάλιστα ότι πάντων των άλλων Ελλήνων οι Κρήτες διετήρησαν τας δημοκρατικάς ροπάς της φυλής και ότι το δικαίωμα τους νʼ αποφασίζωσι ελευθέρως περί των καθʼ εαυτούς πραγμάτων, απέκτησαν δια μακρών και χαλεπών αγώνων...»

7. Η αποχώρησή του από την πολιτική

Η αποχώρηση του Ιωάννη Σφακιανάκη από την πολιτική έγινε ακριβώς τη στιγμή που το όνομά του μεσουρανούσε στον πολιτικό ορίζοντα της Κρήτης. Πολλοί επιχείρησαν να δώσουν μια λογική απάντηση στο ερώτημα, γιατί ο σπουδαίος αυτός πολιτικός γύρισε την πλάτη του στην εξουσία και πιο συγκεκριμένα στον ίδιο τον Ύπατο Αρμοστή, ο οποίος του ζήτησε πιεστικά να λάβει μέρος στην πρώτη μετά την ψήφιση του Συντάγματος κυβέρνηση της Κρητικής Πολιτείας.
Στο βιβλίο του «Αναμνήσεις εκ Κρήτης» ο ʽΥπατος Αρμοστής περιγράφει τη συνάντησή του με τους Σφακιανάκη και Βενιζέλο με τα ακόλουθα λόγια: «... επειδή εγώ έπρεπε να εκλέξω τους μέλλοντας να αποτελέσουν την πρώτην εκείνην κυβέρνησιν, εκάλεσα τους Σφακιανάκη και Βενιζέλον και τους παρεκάλεσα να μετάσχουν εις την κυβέρνησιν. Ο Σφακιανάκης ηρνήθη ρητώς: Είπε ότι ήθελε να αποσυρθεί εις το σπίτι του εις το Ηράκλειον. Ομολογώ ότι εξενίστηκα από την απότομον αυτήν άρνησιν, θεωρήσας αυτήν ως ήκιστα πατριωτικήν.» Σε κάποιο άλλο σημείο όμως του βιβλίου του ο πρίγκηπας Γεώργιος γράφει για τον Σφακιανάκη: «Ο Σφακιανάκης εφαίνετο άνθρωπος απηλλαγμένος πάσης φιλοδοξίας κουρασμένος από την ζωήν και έχων ως μόνην επιθυμία να κρατηθή έξω των φροντίδων που θα επακολουθούσαν... » Αυτή νομίζω ότι πρέπει να είναι και η δική μας εξήγηση για την πρόωρη αποχώρησή του από την πολιτική: ʽΉταν απηλλαγμένος πάσης φιλοδοξίας.

8. Η πολιτική φιλοσοφία του

Ως πολιτικός ο Ιωάννης Σφακιανάκης συνδύαζε με ιδανικό τρόπο τη θεωρία με την πράξη. Ήταν δηλαδή ένας οραματιστής και μαζί πραγματοποιός. Δεν έβλεπε την πολιτική ως αυτοσκοπό και ως μέσον ικανοποίησης προσωπικών φιλοδοξιών αλλά μόνο ως τέχνη του εφικτού και ως εργαλείο στην υπηρεσία του συμφέροντος της ολότητας. Ήταν επίσης μεθοδικός και ψύχραιμος και αντίθετος σε κάθε φανατισμό και φατριασμό. Ένας από τους λόγους, που τον οδήγησαν στην πρόωρη αποχώρησή του από την πολιτική, ήταν η απροθυμία του να πολιτεύεται σε μια πολιτική σκηνή φορτισμένη από υπερβολική οξύτητα, όπως εκείνη που επικράτησε στην Κρήτη από το 1901 μέχρι την αποχώρηση του πρίγκηπα από το νησί.
Η αφετηρία της πολιτικής του σταδιοδρομίας συνδέεται με την ένταξή του στους «Καραβανάδες», όπως αποκαλούνταν περιπαικτικά εκείνοι από τους χριστιανούς πολιτικούς που απολάμβαναν συστηματικά τα προνόμια που παραχώρησε η Υψηλή Πύλη με τον Οργανικό Νόμο (1866) και με τη Σύμβαση της Χαλέπας (1878) αργότερα. Ήταν, σαν να λέμε, το πολιτικό κατεστημένο της εποχής. Είχαν την πεποίθηση ότι, εκμεταλλευόμενοι τις ευκαιρίες, θα μπορούσαν να επιτύχουν με πολιτικά μέσα αυτό που οι άλλοι επεδίωκαν με τα όπλα και την αδιαλλαξία. Στην παράταξη των «Καραβανάδων» ανήκαν σοβαροί και μορφωμένοι Κρήτες, όπως ο αρχηγός τους Μίνως Ησυχάκης, οι αδελφοί Χατζημιχάλη και Αντώνιος Γιάνναρης, ο Αριστείδης Κριάρης, ο Εμμ. Ξηράς κ.λπ. Η ιστορική έρευνα δεν έχει μέχρι τώρα αναδείξει τα κοινωνικά προαπαιτούμενα της δημιουργίας και της ανάπτυξης της πολιτικής αυτής ομάδας, όπως επίσης και της ομάδας των «Ξυπόλητων» , η οποία γεννήθηκε κατά διαλεκτική αναγκαιότητα ως αντίδραση στην πολιτική των «Καραβανάδων». Οι «Ξυπόλητοι» απετέλεσαν τη ριζοσπαστική πτέρυγα του υπό διαμόρφωση φάσματος της πολιτικής στην Κρήτη του προηγούμενου αιώνα. Ηγετικά στελέχη της παράταξης αυτής ήταν ο Χανιώτης δικηγόρος Κων/νος Μητσοτάκης, οι αδελφοί Φούμη, ο Σφακιανός Χ. Πωλογεώργης, ο Ρεθυμνιώτης Κ. Μοάτσος , ο Αντώνιος Μιχελιδάκης, ο Ελευθέριος Βενιζέλος, κ.α.
Αν και δεινός ρήτορας, όπως μαρτυρούν οι νευρώδεις αγορεύσεις του στην κρητική βουλή, δεν έκανε κατάχρηση του λόγου αλλά μιλούσε μόνο όταν έπρεπε και όσο χρειαζόταν για να πείσει τους ακροατές του χωρίς να τους κουράσει. Ήταν επίσης δεινός χειριστής και του γραπτού λόγου. Δείγματα της ικανής του γραφίδας υπάρχουν άφθονα, είτε με τη μορφή άρθρων του σε τοπικές εφημερίδες, όπου χρησιμοποιούσε το ψευδώνυμο «Ιδαίος Δάκτυλος» είτε με τη μορφή ιατρικών γνωματεύσεων. Ιδού ένα παράδειγμα ιατρικής του γνωμάτευσης σχετικά με τη διανοητική κατάσταση ενός γέροντα Ηρακλειώτη: “Πρεσβύτης εκατοντούτης. Σώμα κεκυρτωμένον. Πνεύμονες και καρδία κανονικώς λειτουργούντα. Περιφερικαί αρτηρίαι ικανώς ελαστικαί αναλόγως της ηλικίας. Εκ παλαιού οφθαλμικού νοσήματος απώλεσε την όρασιν, αλλά μʼ όλον τούτο, η φυσιογνωμία εκφράζει αρκετήν νοημοσύνην. Ακοή, αξιοσημειώτως οξεία. Μνήμη των παλαιών και των προσφάτων συμβεβηκότων καλή και ομοιόμορφος. Αντιλαμβάνεται ταχέως των λεγομένων και απαντά ετοίμως και μετά τελείας λογικής αλληλουχίας. Έχει ακριβή γνώσιν των κατʼ αυτώ. Δεν είναι ρυπαρός, ούτε μικρολόγος ούτε μεμψίμοιρος υπέρ το δέον, ως συνήθως οι άνθρωποι της ηλικίας του. Η εξωτερική του συμπεριφορά είναι οποία δικαιούται τις να περιμένη από άνθρωπον της κοινωνικής του τάξεως. Εν γένει δε ουδέν φανερώνει ότι η γεροντική ατροφία κατέλαβε τον εγκέφαλον του περί ου ο λόγος, απʼ εναντίας δε διατηρεί αξιοσημείωτον δια την ηλικίαν του αρτιότητα νοητικών δυνάμεων. Εκ τούτων λοιπόν αποφαίνομαι ότι ο Ε.Σ δεν περιήλθεν εις βλακείαν, ένεκεν της ηλικίας του, η δε κατάστασίς του απʼ εναντίας είναι τοιαύτη ώστε δύναται να διαχειρίζηται τα κατʼ αυτόν.”
Εν Ηρακλείω τη 5 Ιουλίου 1881
Ι.Κ.Σφακιανάκης»

9. Ως Επιστήμων και γιατρός

Ως γιατρός ο Ιωάννης Σφακιανάκης διέθετε υψηλότατο επιστημονικό επίπεδο. «Έκανε θαύματα» έλεγαν οι σύγχρονοί του. Ταυτόχρονα όμως ασκούσε την ιατρική ως κοινωνικό λειτούργημα με αγάπη για τον συνάνθρωπο. Διορίσθηκε στο Ηράκλειο δημοτικός γιατρός και διετέλεσε για 15 ολόκληρα χρόνια Διευθυντής του Χριστιανικού Νοσοκομείου Ηρακλείου (Ρωμαϊκά Σπιτάλια). Επίσης δέχθηκε να διδάσκει αμισθί Φυσική και Θεωρητική Γεωμετρία στο Γυμνάσιο Ηρακλείου. Παράλληλα ανέπτυξε πλούσια κοινωνική δράση και μαζί με τον Αντώνιο Μιχελιδάκη, τον Στέφανο Ξανθουδίδη, τον Ιωσήφ Χατζηδάκη και άλλους επιφανείς Ηρακλειώτες ίδρυσαν τον Φιλεκπαιδευτικό Σύλλογο Ηρακλείου στον οποίο οφείλεται η διάσωση των αρχαιοτήτων της Κρήτης και η ίδρυση του Αρχαιολογικού Μουσείου Ηρακλείου. Το 1883 δημοσιεύθηκε στις τοπικές εφημερίδες του Ηρακλείου η ακόλουθη είδηση: «Ο εν Ηρακλείω Κρήτης Φιλεκπαιδευτικός Σύλλογος προνοών περί της εξασφαλίσεως των εν Κρήτη λειψάνων της αρχαιότητος συνέστησεν επιτροπείαν εκ των κ.κ. Ιωάννου Σφακιανάκη, Αντωνίου Μιχελιδάκη, Ιωσήφ Χατζηδάκη και Ιωάννου Περδικάρη, εις την οποίαν ανέθετο όπως τα μεν ευρήματα περισυλλέξη, τα δʼ εν τω μέλλοντι ευρεθησόμενα μεταφέρη δαπάνη τον Συλλόγου εν αιθούση τινι, επιτρέπουσαν την είσοδον τοις πάσι, είτε προς θέαν, είτε προς μελέτην…»

10. Ο θάνατός του

Ο θάνατος τον βρήκε στην Αθήνα, πλήρη ημερών στις 28 Νοεμβρίου 1924. Η είδηση του θανάτου του ανακοινώθηκε την επαύριο στην ελληνική βουλή από τον βουλευτή Λασιθίου Ι. Κούνδουρο. Ο τότε πρωθυπουργός Ανδρέας Μιχαλακόπουλος πήρε τον λόγο και μεταξύ άλλων είπε: «Συμμεριζόμεθα πλήρως την θλίψιν του εκ Λασηθίου συναδέλφου. Είναι γεγονός ότι ο μεταστάς προσέφερεν πολυτίμους υπηρεσίας εις τον κρητικόν αγώνα, υπήρξε δε ουχί μόνον πολιτικός αλλά και αριστοτέχνης διπλωμάτης διεξαξαγών τας μετά των ξένων ναυάρχων κατά το 1898 διαπραγματεύσεις μετά συνέσεως και ευστοχίας αι οποίαι σπανίως απαντώνται. Παρακαλώ την συνέλευσιν όπως δεχθή να εξουσιοδοτηθεί το προεδρείον να εκφράση την λύπην του σώματος προς τους συγγενείς του μεταστάντος... » Στη συνέχεια πήραν τον λόγο οι πολιτικοί αρχηγοί Παπαναστασίου, Καφαντάρης, Σοφούλης που μίλησαν στο ίδιο πνεύμα για τον μεταστάντα σπουδαίο πολιτικό.

*Το κείμενο στηρίζεται στην ομιλία του Δημήτρη Ξυριτάκη στο επιστημονικό συμπόσιο με θέμα την προσωπικότητα του πολιτικού, επιστήμονα και λόγιου Ιωάννη Κ. Σφακανιάκη, που οργάνωσαν το Εθνικό Ίδρυμα Ερευνών & Μελετών “Ελευθέριος Κ. Βενιζέλος” και η Εταιρία Κρητικών Ιστορικών Μελετών.

Στο Ηράκλειο Κρήτης (Βασιλική Αγίου Μάρκου) στις 10 και 11 Δεκεμβρίου 2010.
Πηγή: ΠΑΤΡΙΣ

Σχόλια

Δημοφιλείς αναρτήσεις τις τελευταίες 30 ημέρες

Ο Μιχάλης Πεδιώτης με τον Γιώργη Γουλιδάκη!!! Μια σχέση αγάπης και μίσους!

Τι μαγειρεύουν πάλι αύριο, μου λέτε;

Διασχίζοντας το Φαράγγι στο Σελλινάρι στις αρχές του 20ου αιώνα...

Ο Μανόλης Ιεραπετριτάκης πήρε το πτυχίο της Νομικής Σχολής σε ηλικία 75 χρονών!

Φωτογραφία από το 1925 του πρώτου αυτοκινήτου της γραμμής Ηρακλείου - Νεαπόλεως στο Βραχάσι!

"Τούτο τον κόσμο εμάθαμε"... λέει ο Γ. Κυβερνήτης

Ο Ζαχαρίας Φασουλάς δίνει συνέντευξη στο Βραχάσι το 1992

O Μιχάλης....